De waterkoker slaat af. Je giet het water over een lepel gedroogde blaadjes en de keuken vult zich met de geur van citroen. Een paar minuten lang hoef je niets anders te doen dan wachten.

Kruiden maken veel momenten speciaal: als thee aan het einde van de dag, als ingrediënt in de keuken of als supplement. Bijvoorbeeld passiebloem, salie en rode klaver komen steeds weer terug, vooral in gesprekken over de perimenopauze.

Dit artikel bespreekt acht kruiden voor de gezondheid van vrouwen: waar ze vandaan komen, hoe ze worden gebruikt, wat onderzoek wel en niet kan vertellen en hoe je ze met zorg kiest.

Kruiden als onderdeel van dagelijkse zorg

Kruiden horen al eeuwenlang bij het dagelijks leven in veel culturen, van Europese moestuinen tot de oosterse geneeskunde. Voor Thao, de oprichter van Séptember, zijn ze ook familiegeschiedenis. Haar overgrootvader was een bekende beoefenaar van de oosterse geneeskunde, en haar familie runt nog steeds een apotheek.

"Waar ik ook was, er stond altijd een pot kruidenthee klaar" herinnert Thao zich. "Het was een gebaar van welkom en van zorgen voor elkaar."

Ook op tafel waren kruiden er altijd. "De Vietnamese keuken gebruikt zoveel verse kruiden: munt, koriander, basilicum, perilla. Het is geen garnering. Je eet ze bij elke hap."

In die traditie horen kruiden bij gewone dagen. Ze staan naast eten, rust en aandacht voor de seizoenen. Een kop kruidenthee kan ook richting geven aan de avond. Slaap kan in verschillende levensfasen veranderen, ook tijdens de overgang [1], en onderzoek naar slaapgewoontes wijst op de waarde van een vaste routine en een rustiger uur voor het slapengaan [2]. Dezelfde kop, dezelfde stoel, hetzelfde moment elke avond wordt een teken dat de dag ten einde loopt.

Drie avondkruiden en hoe je ervan geniet

Passiebloem, citroenmelisse en valeriaan hebben een lange geschiedenis in Europese kruidentradities. Je vindt ze vaak in avondthee, druppels en melanges. Elk heeft een eigen karakter.

Passiebloem (Passiflora incarnata) is een klimplant die oorspronkelijk uit Noord- en Zuid-Amerika komt en is vernoemd naar haar opvallende bloemen. De bladeren, stengels en bloemen worden gedroogd voor thee en tincturen. De smaak is mild en licht grasachtig, waardoor de plant goed te combineren is met andere kruiden. Een paar kleine studies hebben passiebloem onderzocht in relatie tot slaap [3].

Citroenmelisse (Melissa officinalis) hoort bij de muntfamilie. Wrijf een blaadje tussen je vingers en het geeft een frisse citroengeur af. De plant groeit makkelijk in de tuin of op de vensterbank, dus je kunt zowel verse als gedroogde blaadjes gebruiken. Onderzoekers hebben citroenmelisse bestudeerd in relatie tot stress, stemming en slaap, vaak in combinatie met andere kruiden [4].

Valeriaan (Valeriana officinalis) wordt al eeuwenlang gebruikt in Europese kruidentradities. De wortel heeft een sterke, aardse geur die niet iedereen waardeert. Daarom zit valeriaan vaak in melanges, tincturen of capsules, en minder vaak los als thee. Studies naar valeriaan en slaap laten wisselende resultaten zien [5].

Een kruidenthee zetten. Giet vers gekookt water over een of twee theelepels gedroogd kruid, of volg de hoeveelheid op de verpakking. Dek de kop af en laat de thee vijf tot tien minuten trekken. Door af te dekken blijven de aromatische oliën in je kop. Gun jezelf die minuten ook. Ga zitten, voel de warmte van de kop in je handen en laat de avond met je mee vertragen.

Passiebloem, citroenmelisse, salie

Vijf kruiden met een verhaal in vrouwengezondheid

Naast de avondthee komt een handvol kruiden vaak ter sprake wanneer vrouwen over hun gezondheid praten. Sommige hebben een lange geschiedenis in de keuken. Andere komen uit traditionele geneeswijzen. Hun onderzoeksverhalen verschillen.

Salie (Salvia officinalis) ken je uit de keuken, met zachte grijsgroene bladeren en een warme, licht bittere smaak. De plant heeft ook een lange geschiedenis in de kruidengeneeskunde. Eén studie onderzocht een preparaat van verse salie bij vrouwen met opvliegers [6]. De resultaten waren bemoedigend, maar de studie was klein en had geen controlegroep. Voor harde conclusies is sterker onderzoek nodig.

Hop (Humulus lupulus) is vooral bekend van het bierbrouwen. De vrouwelijke bloemkegels zijn bitter en aromatisch en worden ook gebruikt in kruidenpreparaten. Hop bevat 8-prenylnaringenine, een stof met oestrogeenachtige werking die wetenschappelijke belangstelling trekt. Klinisch onderzoek naar hop is nog beperkt [7].

Rode klaver (Trifolium pratense) groeit in weilanden door heel Europa en heeft zachtroze bloemhoofdjes. De plant bevat isoflavonen, dezelfde groep fyto-oestrogenen die in soja zit. Rode klaver is een van de beter onderzochte plantaardige middelen bij opvliegers en andere overgangsklachten, maar de resultaten zijn wisselend [8].

Hop en rode klaver bevatten allebei fyto-oestrogenen: plantaardige stoffen die op oestrogeenreceptoren kunnen inwerken, al verschillen ze van het oestrogeen dat je lichaam zelf maakt. Het effect hangt af van de stof, de dosis, de bereiding en de persoon, en gegevens over veiligheid op de lange termijn zijn beperkt [9].

Shatavari (Asparagus racemosus) is een wortel die in Ayurveda, de traditionele geneeswijze uit India, wordt gebruikt voor de gezondheid van vrouwen in verschillende levensfasen. Er wordt soms gezegd dat shatavari een oestrogeenachtige werking heeft, maar klinisch onderzoek is beperkt. Traditioneel gebruik alleen zegt niets over de veiligheid of werkzaamheid [10].

Sint-janskruid (Hypericum perforatum) heeft felgele bloemen die van oudsher rond midzomer bloeien. Bepaalde preparaten zijn onderzocht bij depressie, met resultaten die verschillen per preparaat en per ernst van de klachten [11]. Sint-janskruid heeft ook wisselwerkingen met veel medicijnen en kan ze minder goed laten werken, waaronder sommige hormonale anticonceptiemiddelen en bloedverdunners. In combinatie met bepaalde antidepressiva kan het ernstige bijwerkingen geven [12]. Begin er niet mee zonder eerst met je arts of apotheker te overleggen.

Sint-janskruid, valeriaan, rode klaver

Wat onderzoek zegt, en hoe je met zorg kiest

Onderzoek naar kruiden staat nog in de kinderschoenen. Studies zijn vaak klein en kort en gebruiken verschillende preparaten, waardoor ze moeilijk te vergelijken zijn. Overzichtsstudies hebben tot nu toe geen consistent bewijs gevonden dat kruidenproducten de slaap verbeteren [13]. Traditie en vroege studies zijn het kennen waard, maar ze zijn geen bewijs. Dat maakt het ritueel niet minder waardevol. Het betekent dat je met open ogen kiest.

Lees het etiket. In de EU worden de meeste kruidenproducten verkocht als voedingssupplement. Die hoeven niet de markttoelating te doorlopen die voor geneesmiddelen geldt [14]. Een goed etiket vermeldt de Latijnse plantennaam, het gebruikte plantendeel, de hoeveelheid per dagdosis en, waar van toepassing, het type extract. Onafhankelijk kwaliteitsonderzoek geeft extra zekerheid over de kwaliteit, al zegt het niet of een product werkt.

Overleg voordat je begint. Gebruik je medicijnen, hormonale anticonceptie of hormoontherapie (HRT), ben je zwanger of geef je borstvoeding, of heb je een aandoening? Overleg dan eerst met je arts of apotheker. Heb je een hormoongevoelige aandoening of heb je borst-, baarmoeder- of eierstokkanker gehad, bespreek planten met fyto-oestrogenen dan voordat je ze gebruikt.

Natuurlijk betekent niet automatisch dat iets bij je past. Merk je dat iets je niet goed bekomt, stop dan en vraag advies.

In het kort

Kruiden voor de gezondheid van vrouwen brengen lange tradities, eigen smaken en een plek in keukens en avondrituelen over de hele wereld met zich mee. Passiebloem, citroenmelisse en valeriaan zijn bekend uit avondthee en melanges. Salie, hop, rode klaver, shatavari en sint-janskruid komen vaak ter sprake in gesprekken over vrouwengezondheid, vooral rond de perimenopauze. Onderzoek naar hun effecten is nog beperkt of wisselend. Geniet dus van kruiden om wat ze zijn: een deel van hoe je voor jezelf zorgt. Kies producten met een duidelijk etiket en overleg met je arts of apotheker als je medicijnen gebruikt of een aandoening hebt.

Veelgestelde vragen

Zijn kruidensupplementen geneesmiddelen? Meestal niet. In de EU worden de meeste verkocht als voedingssupplement. Die vallen onder de regels voor voedselveiligheid en etikettering, maar doorlopen niet de markttoelating die voor geneesmiddelen geldt [14]. Sommige kruidenproducten zijn geregistreerd als traditioneel kruidengeneesmiddel en vallen onder andere regels. De categorie op het etiket maakt dus verschil.

Met welk kruid begin je het makkelijkst? Veel mensen beginnen met citroenmelisse, omdat de smaak mild en vertrouwd is. Je kunt de plant zelf kweken en thee zetten van de verse blaadjes. Ook passiebloem is mild en laat zich goed combineren in melanges.

Kan ik kruiden gebruiken naast HRT of hormonale anticonceptie? Dat hangt af van het kruid en je medicatie. Er is weinig bewijs over het combineren van kruidenproducten met hormonale behandelingen, en sommige kruiden, zoals sint-janskruid, hebben wisselwerkingen met veel medicijnen [12]. Overleg met je arts of apotheker voordat je iets nieuws toevoegt.

Zijn planten met fyto-oestrogenen voor iedereen veilig? Daar is geen eenduidig antwoord op. De veiligheid verschilt per plant en per bereiding, en voor veel supplementen zijn gegevens over de lange termijn beperkt [9]. Heb je een hormoongevoelige aandoening, heb je borst-, baarmoeder- of eierstokkanker gehad of is je aangeraden oestrogeenachtige producten te vermijden? Bespreek het specifieke supplement dan met je zorgverlener voordat je het gebruikt.

Vervangen kruiden medische zorg? Nee. Kruiden kunnen deel uitmaken van een dagelijks ritueel, maar ze zijn geen vervanging voor medisch advies. Hebben veranderingen in slaap, stemming of andere klachten invloed op je dagelijks leven, bespreek dan met je arts welke ondersteuning er voor je is.

-----------------------------------------------------

Dit artikel is uitsluitend bedoeld ter informatie en is geen medisch advies.

-----------------------------------------------------

Bronnen

• [1] Baker FC, de Zambotti M, Colrain IM, Bei B. Sleep problems during the menopausal transition: prevalence, impact, and management challenges. Nature and Science of Sleep. 2018.

• [2] Irish LA, Kline CE, Gunn HE, Buysse DJ, Hall MH. The role of sleep hygiene in promoting public health: a review of empirical evidence. Sleep Medicine Reviews. 2015.

• [3] Ngan A, Conduit R. A double-blind, placebo-controlled investigation of the effects of Passiflora incarnata (passionflower) herbal tea on subjective sleep quality. Phytotherapy Research. 2011.

• [4] Shakeri A, Sahebkar A, Javadi B. Melissa officinalis L.: a review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology. Journal of Ethnopharmacology. 2016.

• [5] Fernández-San-Martín MI, Masa-Font R, Palacios-Soler L, et al. Effectiveness of valerian on insomnia: a meta-analysis of randomized placebo-controlled trials. Sleep Medicine. 2010.

• [6] Bommer S, Klein P, Suter A. First time proof of sage's tolerability and efficacy in menopausal women with hot flushes. Advances in Therapy. 2011.

• [7] Keiler AM, Zierau O, Kretzschmar G. Hop extracts and hop substances in treatment of menopausal complaints. Planta Medica. 2013.

• [8] Ghazanfarpour M, Sadeghi R, Roudsari RL, et al. Red clover for treatment of hot flashes and menopausal symptoms: a systematic review and meta-analysis. Journal of Obstetrics and Gynaecology. 2016.

• [9] Lethaby A, Marjoribanks J, Kronenberg F, et al. Phytoestrogens for menopausal vasomotor symptoms. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2013.

• [10] Alok S, Jain SK, Verma A, et al. Plant profile, phytochemistry and pharmacology of Asparagus racemosus (Shatavari): a review. Asian Pacific Journal of Tropical Disease. 2013.

• [11] Linde K, Berner MM, Kriston L. St John's wort for major depression. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2008.

• [12] National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH). Herb-drug interactions: what the science says. NCCIH Clinical Digest. 2024.

• [13] Leach MJ, Page AT. Herbal medicine for insomnia: a systematic review and meta-analysis. Sleep Medicine Reviews. 2015.

• [14] European Parliament and Council. Directive 2002/46/EC on the approximation of the laws of the Member States relating to food supplements. Official Journal of the European Communities. 2002.