Hormonen zijn de chemische boodschappers van je lichaam. Kleine signalen met een grote reikwijdte. Ze beïnvloeden je energie, slaap, stemming, huid, cyclus en nog veel meer.

Voor vrouwen wordt het verhaal complexer tijdens de perimenopauze, de overgangsjaren die vaak beginnen aan het einde van de 30 of in de 40, wanneer deze boodschappers op nieuwe en soms onvoorspelbare manieren beginnen te veranderen. Weten wat hormonen zijn en wat ze doen, maakt deze veranderingen beter te begrijpen [1, 5]. Deze gids behandelt zes gebieden:

– Deel 1 De belangrijkste voortplantingshormonen
– Deel 2 De regelaars van de cyclus
– Deel 3 De stress- en energiehormonen
– Deel 4 De schildklierhormonen
– Deel 5 De boodschappers van stemming en welzijn
– Deel 6 Belangrijke begrippen om te kennen

Deel 1: De belangrijkste voortplantingshormonen

Dit zijn de hormonen waar de meeste mensen wel eens van hebben gehoord. Ze sturen de menstruatiecyclus aan, ondersteunen de vruchtbaarheid en spelen een belangrijke rol bij veel van de veranderingen die vrouwen tijdens de perimenopauze en menopauze ervaren.

Oestrogeen
Oestrogeen is niet één hormoon, maar een familie van drie hormonen, die elk in een andere levensfase de belangrijkste vorm zijn [8, 9].

• Estradiol (E2) is de dominante vorm tijdens de vruchtbare jaren. Het wordt voornamelijk door de eierstokken aangemaakt en heeft invloed op botdichtheid, huid, hersenfunctie en het cardiovasculaire systeem.
• Estron (E1) neemt na de menopauze de belangrijkste rol over. Het wordt voornamelijk door vetweefsel geproduceerd, waarbij andere hormonen als grondstof dienen.
• Oestriol (E3) is een zwangerschapshormoon dat door de placenta wordt geproduceerd. De waarden stijgen aanzienlijk tijdens de zwangerschap en dalen na de bevalling weer.

De invloed van oestrogeen is groot. Het heeft effect op botten, huid, hart, hersenen, blaas en vaginaal weefsel. Daarom kan de daling van oestrogeen tijdens de menopauze zich op zoveel verschillende manieren uiten [8, 9, 10]. Na de menopauze neemt de productie van oestrogeen door de eierstokken sterk af, maar deze stopt niet volledig. Onderzoeken bij gezonde postmenopauzale vrouwen laten consequent meetbare hoeveelheden estradiol en estron in het bloed zien [5, 6, 8].

Progesteron
Progesteron is het hormoon van de tweede helft van de cyclus. Na de eisprong verandert de follikel die de eicel heeft vrijgegeven in het zogenaamde corpus luteum, dat progesteron produceert. Het maakt het baarmoederslijmvlies dikker voor het geval er een bevruchte eicel arriveert, ondersteunt de slaap en helpt de stemming stabiel te houden [9, 10].

Als er geen zwangerschap ontstaat, breekt het corpus luteum af, daalt het progesteron en volgt een menstruatie. In de vroege perimenopauze wordt de eisprong minder regelmatig. Daardoor wordt ook de productie van progesteron minder voorspelbaar. Deze daling, terwijl oestrogeen blijft fluctueren, kan bijdragen aan hevigere menstruaties, verstoorde slaap, een opgeblazen gevoel en stemmingswisselingen [1, 6].

Testosteron
Vrouwen produceren testosteron in de eierstokken, bijnieren en andere weefsels. De waarden zijn lager dan bij mannen, maar testosteron speelt ook bij vrouwen een belangrijke rol. Het draagt bij aan seksueel verlangen, energie, spierkracht, botgezondheid en het algemene welzijn [11, 12].

De waarden beginnen vanaf de 30 te dalen, dus niet pas tijdens de menopauze. Het gaat om een geleidelijke verandering die samenhangt met het ouder worden. Sommige vrouwen merken dit aan een verandering in libido, motivatie of hoe ze zich voelen in hun lichaam [12, 13]. Ook bepaalde medicijnen kunnen invloed hebben op testosteron. Sommige acnebehandelingen, waaronder bepaalde hormonale anticonceptiva en isotretinoïne, kunnen circulerende androgenen verlagen. Medicatie tegen haarverlies, zoals finasteride, verlaagt DHT, het hormoon dat het lichaam uit testosteron maakt, met een kleiner effect op testosteron zelf [14].

Onderzoek uit meerdere klinische studies ondersteunt een rol voor testosteron bij het verbeteren van seksueel verlangen, opwinding en seksuele tevredenheid bij vrouwen in de peri- en postmenopauze, vooral bij vrouwen met een laag seksueel verlangen dat gepaard gaat met persoonlijk ongemak of lijdensdruk [12, 13].

DHEA (dehydroepiandrosteron)
DHEA wordt geproduceerd door de bijnieren en fungeert als bouwsteen. Het lichaam kan het naar behoefte omzetten in oestrogeen en testosteron. De waarden zijn het hoogst in de 20 en dalen daarna geleidelijk. Na de menopauze, wanneer de eierstokken veel minder produceren, wordt DHEA een belangrijkere bron van deze hormonen [15, 16, 17, 18]. Vaginale DHEA (ook wel prasteron genoemd) is onderzocht als lokale behandeling voor vaginale droogheid en pijn tijdens seks, klachten die na de menopauze vaak ontstaan wanneer de hormoonspiegels dalen [15, 16].

Deel 2: De regelaars van de cyclus

Deze hormonen komen uit de hersenen en coördineren de communicatie met de eierstokken.

FSH (follikelstimulerend hormoon)
FSH wordt geproduceerd door de hypofyse, een hormoonproducerend orgaan ter grootte van een erwt aan de basis van de hersenen. Het stimuleert de rijping van follikels in de eierstokken. Naarmate de eierstokreserve en de gevoeligheid voor deze signalen met de leeftijd afnemen, stijgt FSH vaak. De hersenen moeten sterkere signalen afgeven om een reactie van de eierstokken te krijgen. FSH-waarden kunnen tijdens de perimenopauze sterk fluctueren [6, 20].

LH (luteïniserend hormoon)
LH zorgt halverwege de cyclus voor de eisprong. De waarden kunnen ook stijgen tijdens het ouder worden van de eierstokken, doordat de terugkoppeling vanuit de eierstokken verandert [20].

GnRH (gonadotropine-releasing hormoon)
GnRH wordt afgegeven door de hypothalamus, een kleine structuur ter grootte van een amandel diep in de hersenen die fungeert als het controlecentrum van het lichaam. Het geeft de hypofyse het signaal om FSH en LH af te geven en helpt zo het voortplantingshormoonsysteem synchroon te houden [20].

AMH (antimüllerhormoon)
AMH geeft informatie over de eierstokreserve en daalt met de leeftijd. Een AMH-test kan informatie geven over het ouder worden van de eierstokken, maar kan niet voorspellen hoe vruchtbaar iemand is of wanneer de menopauze precies zal beginnen [19].

Deel 3: De stress- en energiehormonen

Deze hormonen werken nauw samen met het voortplantingssysteem en beïnvloeden slaap, stofwisseling en stress tijdens de middelbare levensjaren.

Cortisol
Het belangrijkste stresshormoon van het lichaam, geproduceerd door de bijnieren, kleine driehoekige hormoonklieren boven op de nieren. Cortisol volgt een dagelijks ritme: hoger in de ochtend en lager in de avond. Het helpt de stofwisseling, bloedsuikerspiegel, immuunfunctie en ontstekingsprocessen te reguleren. Hormonale veranderingen tijdens de perimenopauze kunnen de gevoeligheid voor stress, slaapkwaliteit en stemming beïnvloeden [21].

Adrenaline en noradrenaline
Deze snelwerkende hormonen spelen een rol bij de stressreactie van het lichaam en bij temperatuurregulatie. Veranderingen in de signalering van noradrenaline worden in verband gebracht met opvliegers en nachtelijk zweten [7, 23].

Insuline
Insuline verplaatst glucose vanuit het bloed naar de cellen. Tijdens en na de menopauze kunnen veranderingen in oestrogeen, lichaamssamenstelling en leeftijd de insulinegevoeligheid verlagen en het risico op vetopslag rond de buik en diabetes type 2 verhogen [22].

Deel 4: De schildklierhormonen

Schildklierhormonen reguleren de stofwisseling, lichaamstemperatuur, het energiegebruik, de stemming en veel andere lichaamsfuncties. Schildklieraandoeningen komen vaak voor bij vrouwen en kunnen overlappen met klachten van de perimenopauze [24, 25].

TSH (thyroid-stimulating hormone)
TSH wordt geproduceerd door de hypofyse en geeft de schildklier het signaal om schildklierhormonen te maken. Het is de meest gebruikte eerste test om de werking van de schildklier te beoordelen [24, 26].

T4 (thyroxine) en T3 (trijoodthyronine)
T4 is het belangrijkste hormoon dat door de schildklier wordt afgegeven. Het werkt grotendeels als voorloper van T3, de biologisch actievere vorm. Lage waarden van schildklierhormonen kunnen bijdragen aan vermoeidheid, gewichtstoename, gevoeligheid voor kou, dunner wordend haar, obstipatie en een sombere stemming [25, 26, 27].

Deel 5: De boodschappers van stemming en welzijn

Deze stoffen in de hersenen werken samen met het hormoonstelsel en beïnvloeden stemming, motivatie, slaap en emoties.

Serotonine
Een neurotransmitter die betrokken is bij stemming, eetlust en slaap. Oestrogeen heeft invloed op serotoninebanen, waardoor hormonale veranderingen tijdens de perimenopauze bij sommige vrouwen invloed kunnen hebben op de stemming [29]. Medicijnen die de serotoninesignalering sterk beïnvloeden, waaronder SSRI's en SNRI's, worden bij sommige mensen in verband gebracht met seksuele bijwerkingen, zoals verminderd verlangen en moeite met opwinding of orgasme.

Dopamine
Dopamine beïnvloedt motivatie, beloning, plezier en doelgericht gedrag. Zowel oestrogeen als testosteron beïnvloeden de dopaminesignalering, wat tijdens hormonale veranderingen invloed kan hebben op energie, libido en motivatie [29].

Melatonine
Melatonine wordt geproduceerd door de pijnappelklier en helpt bij het reguleren van slaap en het circadiane ritme. De productie neemt af met de leeftijd. Verstoorde slaap tijdens de perimenopauze wordt ook beïnvloed door nachtelijk zweten en hormonale schommelingen [28].

Oxytocine
Oxytocine speelt een rol bij de bevalling, borstvoeding, sociale verbondenheid en emotionele connectie. Het speelt ook een rol bij stressregulatie en sociaal gedrag.

Deel 6: Belangrijke begrippen

Perimenopauze
De overgangsjaren vóór de menopauze, waarin hormoonspiegels fluctueren en menstruatiecycli minder voorspelbaar worden. De perimenopauze begint vaak in de 40, hoewel sommige vrouwen al veranderingen merken aan het einde van de 30. De fase kan meerdere jaren duren [1, 2, 3, 6]. Lees meer: De fases van de menopauze

Menopauze
De menopauze wordt gedefinieerd als 12 opeenvolgende maanden zonder menstruatie. De gemiddelde leeftijd waarop de menopauze optreedt in de Verenigde Staten ligt rond de 51 jaar [4, 5].

Postmenopauze
De jaren na de menopauze. De hormoonspiegels stabiliseren zich over het algemeen op lagere niveaus dan tijdens de vruchtbare jaren [5].

Relatieve oestrogeen-progesteronbalans
In de vroege perimenopauze kan de eisprong minder regelmatig worden. De blootstelling aan progesteron neemt af terwijl oestrogeen blijft fluctueren. Dit patroon kan bijdragen aan heviger bloedverlies, gevoelige borsten, een opgeblazen gevoel en stemmingsveranderingen [1, 6].

HPA-as
De hypothalamus-hypofyse-bijnieras (HPA-as) reguleert de stressreactie en werkt nauw samen met het voortplantingshormoonsysteem.

Hormoonstelsel
Het netwerk van klieren en organen dat hormonen produceert, waaronder de eierstokken, bijnieren, schildklier, hypofyse en alvleesklier. Deze systemen communiceren via hormonale terugkoppelingsmechanismen die de stofwisseling, voortplanting, stress, slaap en nog veel meer reguleren.

Kort samengevat

Hormonen werken als een systeem, niet afzonderlijk. De voortplantingshormonen oestrogeen, progesteron, testosteron en DHEA spelen een centrale rol bij de veranderingen die vrouwen tijdens de perimenopauze en daarna ervaren, maar ze werken samen met signalen uit de hersenen, stresshormonen, de schildklier en neurotransmitters. Elk hormoon afzonderlijk begrijpen is een begin. Begrijpen hoe ze met elkaar samenhangen, maakt het hele verhaal duidelijker.

FAQ

Wat is het verschil tussen perimenopauze en menopauze? De perimenopauze is de overgangsfase waarin hormoonspiegels beginnen te veranderen en menstruatiecycli onregelmatiger worden. De menopauze is het moment waarop een vrouw 12 opeenvolgende maanden geen menstruatie heeft gehad. De perimenopauze kan meerdere jaren duren voordat dat moment wordt bereikt [1, 4].

Waarom daalt progesteron tijdens de perimenopauze eerder dan oestrogeen? In de vroege perimenopauze wordt de eisprong minder regelmatig. Omdat progesteron na de eisprong wordt geproduceerd door het corpus luteum, betekent minder vaak ovuleren ook minder progesteron. Oestrogeen, dat gedurende de cyclus door de eierstokken wordt geproduceerd, blijft fluctueren. Daardoor kunnen de twee hormonen hun gebruikelijke verhouding verliezen voordat de totale oestrogeenspiegels sterk dalen [1, 6].

Verdwijnt oestrogeen na de menopauze? Nee. De productie van oestrogeen door de eierstokken neemt na de menopauze sterk af, maar oestrogeen in het bloed verdwijnt niet volledig. Estron, dat ontstaat door de omzetting van hormonen uit de bijnieren in vetweefsel, blijft de belangrijkste vorm en is meetbaar bij gezonde postmenopauzale vrouwen [5, 8].

Kunnen klachten van de schildklier worden verward met klachten van de perimenopauze? Ja. Vermoeidheid, veranderingen in gewicht, stemmingswisselingen en verstoorde slaap kunnen zowel voorkomen bij schildklieraandoeningen als tijdens de perimenopauze. Schildklieraandoeningen komen vaker voor bij vrouwen en beide kunnen tegelijkertijd voorkomen. Een bloedtest die TSH meet, is de standaard eerste stap om de schildklierfunctie te beoordelen [24, 25].

Wat is de HPA-as en waarom is deze belangrijk tijdens de middelbare levensjaren? De hypothalamus-hypofyse-bijnieras (HPA-as) regelt de stressreactie van het lichaam. De HPA-as communiceert nauw met het voortplantingshormoonsysteem. Daarom kan langdurige stress invloed hebben op de menstruatiecyclus en kunnen hormonale veranderingen tijdens de perimenopauze veranderen hoe het lichaam met stress omgaat [21].

-----------------------------------------------------

Deze Hormone 101 Support is zorgvuldig geschreven en gebaseerd op peer-reviewed bronnen. De informatie is uitsluitend bedoeld ter algemene informatie en is geen medisch advies.

-----------------------------------------------------

Bronnen

Perimenopauze en menopauze

• [1] Harvard Health Publishing — Perimenopause: Rocky Road to Menopause. https://www.health.harvard.edu/womens-health/perimenopause-rocky-road-to-menopause

• [2] Cleveland Clinic — Perimenopause. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/21608-perimenopause

• [3] Mayo Clinic — Perimenopause. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/perimenopause/symptoms-causes/syc-20354666

• [4] Mayo Clinic — Menopause. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/menopause/symptoms-causes/syc-20353397

• [5] National Institute on Aging — Menopause. https://www.nia.nih.gov/health/menopause

• [6] The Menopause Society — Perimenopause. https://menopause.org/patient-education/menopause-topics/perimenopause

• [7] The Menopause Society — Hot Flashes. https://menopause.org/patient-education/menopause-topics/hot-flashes

Oestrogeen en voortplantingshormonen

• [8] Cleveland Clinic — Estrogen. https://my.clevelandclinic.org/health/body/22398-estrogen

• [9] StatPearls — Physiology, Estrogen. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538260/

• [10] Merck Manual — Female Reproductive Endocrinology. https://www.merckmanuals.com/

• [11] Cleveland Clinic — Testosterone. https://my.clevelandclinic.org/health/body/24897-testosterone

• [12] Endocrine Society Clinical Practice Guideline — Androgen Therapy in Women. https://academic.oup.com/jcem/article/99/10/3489/2539261

• [13] The Menopause Society — Testosterone Use for Hypoactive Sexual Desire Disorder. https://menopause.org/patient-education/menopause-topics/testosterone-use-for-hypoactive-sexual-desire-disorder

• [14] Mayo Clinic — Low Sex Drive in Women. https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/womens-health/expert-answers/low-sex-drive-in-women/faq-20058237

• [15] Cleveland Clinic — DHEA. https://my.clevelandclinic.org/health/body/24558-dhea

• [16] Mount Sinai — DHEA Supplement Information. https://www.mountsinai.org/health-library/supplement/dehydroepiandrosterone

• [17] Endocrine Society — Adrenal Fatigue. https://www.endocrine.org/patient-engagement/endocrine-library/adrenal-fatigue

• [18] Merck Manual — Overview of the Adrenal Glands. https://www.merckmanuals.com/home/hormonal-and-metabolic-disorders/adrenal-gland-disorders/overview-of-the-adrenal-glands

Cyclus hormonen en eierstokreserve

• [19] Cleveland Clinic — Anti-Müllerian Hormone Test. https://my.clevelandclinic.org/health/diagnostics/22681-anti-mullerian-hormone-test

• [20] StatPearls — Physiology of FSH, LH, and GnRH. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535442/

Stresshormonen en stofwisseling

• [21] Cleveland Clinic — Cortisol. https://my.clevelandclinic.org/health/articles/22187-cortisol

• [22] Mayo Clinic — Menopause Weight Gain. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/menopause/in-depth/menopause-weight-gain/art-20046058

• [23] StatPearls — Hot Flashes and Menopause Physiology. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507826/

Schildkliergezondheid

• [24] American Thyroid Association — Thyroid Function Tests. https://www.thyroid.org/thyroid-function-tests/

• [25] Mayo Clinic — Hypothyroidism. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/hypothyroidism/symptoms-causes/syc-20350284

• [26] Cleveland Clinic — Thyroid Hormones. https://my.clevelandclinic.org/health/body/23188-thyroid-hormones

• [27] NIDDK — Hypothyroidism (Underactive Thyroid). https://www.niddk.nih.gov/health-information/endocrine-diseases/hypothyroidism-underactive-thyroid

Neurotransmitters, stemming en slaap

• [28] Cleveland Clinic — Melatonin. https://my.clevelandclinic.org/health/articles/23411-melatonin

• [29] Harvard Health Publishing — Perimenopause and Mood. https://www.health.harvard.edu/womens-health/perimenopause-rocky-road-to-menopause

• [30] NCBI Bookshelf — Neuroendocrinology Resources. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/